Utanç duygusunun kaynağında bakış, vicdan ve toplumsal onay var
Özet haber: José Saramago’nun “Körlük” romanından hareketle utanç duygusunu ele alan değerlendirme, utanmanın yalnızca başkalarının bakışıyla değil, kişinin iç sesi ve vicdanıyla da şekillendiğini savunuyor.

Değerlendirmede, romanda tecrit edilen körlerin daha önce utandıkları bir davranışı, dışkılarını açık alanlara bırakmayı, körlük koşullarında yapmaya başlamaları merkeze alınıyor. Bu değişimin bir nedeni tuvaletlerin yetersizliği ve zorunluluk, diğer nedeni ise yaptıklarının kimse tarafından görülmeyeceği duygusu olarak açıklanıyor. Böylece utancın temelinde görülme ve bilinme deneyiminin bulunduğu ileri sürülüyor. Ancak bu durumun yalnızca görme duyusuyla sınırlı olmadığı; duyulmanın, özellikle söylenmemesi gereken sözlerin veya mahrem bilgilerin başkalarınca işitilmesinin de utanca yol açabileceği belirtiliyor.
Metinde, utanmanın ortaya çıkması için insanlık, toplum ya da kişinin kendisi tarafından yapılmaması gerektiğine inanılan bir davranış veya sözün bulunması gerektiği ifade ediliyor. Hangi davranışların yasak ya da ayıp sayıldığının ise her zaman aynı olmadığı; bazı tepkilerin insanın yaradılışından geldiği, bazılarının da kültür ve toplum tarafından sonradan öğretildiği savunuluyor. Âdem ile Havva’nın yasak meyveyi yedikten sonra mahrem yerlerini örtmeleri, bu çerçevede mahremiyet ve görülme ilişkisine örnek gösteriliyor.
Utanç duygusunun bir diğer unsuru “başkası” olarak ele alınıyor. Buna göre kişi, davranışının ya da sözünün başkası tarafından görülmesi veya duyulması ihtimali karşısında korku, iç ezikliği ve kendinden hoşnutsuzluk yaşayabiliyor. Bununla birlikte somut bir başkasının varlığının her zaman gerekli olmadığı; Yunus’un “Bir ben vardır bende benden içeri” dizesinde olduğu gibi insanın içinde bir iç ses, iç göz ve iç ben bulunduğu belirtiliyor. Vicdanın sesi ya da gözü olarak tanımlanan bu iç ben, davranışları izleyen ve kişiyi uyaran bir mekanizma işlevi görüyor.
Değerlendirmeye göre bu iç gözün susturulması veya körleşmesi, utanç duygusunu zayıflatabiliyor. “Körlük” romanındaki toplu ihlal, kişinin kendisini rahatlatacak bir kolektif onay bulmasına ve böylece utancı etkisizleştirmesine örnek olarak değerlendiriliyor. Tanrı’nın her şeyi gördüğü, duyduğu ve bildiği inancı da insanı utanmayı gerektiren söz ve davranışlardan alıkoyan başka bir unsur olarak aktarılıyor.
Sonuç bölümünde utanç; kontrol eden, önceden engelleyen ve uyaran bir duygu olarak tanımlanıyor. Bu duygunun değerler ve inançlarla beslendiği, güçlü olduğu ölçüde iradeyi pekiştirdiği ifade ediliyor. Günümüzde görünüşün, nasıl olunduğunun önüne geçtiği; uygarlığın ise fiziksel görme ve görünmeye odaklanırken insanın iç gözünü kapattığı savunuluyor. Bu nedenle utanmanın ortadan kalktığı toplumlarda asıl sorunun, iç gözün körleşmesi olduğu sonucuna varılıyor.
Kaynak: Karar


